23.10.2026 | 0 komentarze
Aldehydy oraz hydroksyaldehydy to związki chemiczne zawierające grupę funkcyjną, zwaną grupą aldehydową (–CHO):

W przypadku stosunkowo dobrze rozpuszczalnych w wodzie związków chemicznych zawierających w swej strukturze opisane ugrupowanie atomów, jego obecność można potwierdzić przeprowadzając próbę Trommera. Wykorzystywany jest wtedy tzw. odczynnik Trommera – alkaliczna zawiesina wodorotlenku miedzi(II). Co oznacza słowo alkaliczna? To znaczy, że jej faza wodna ma odczyn silnie zasadowy. Taką mieszaninę niejednorodną uzyskuje się bezpośrednio przed wykonaniem doświadczenia, wprowadzając do wodnego roztworu (zwykle CuSO4) nadmiar roztworu NaOH lub KOH, co obrazuje poniższy schemat:

Niebieski, galaretowaty osad wodorotlenku miedzi(II) powstaje wtedy zgodnie z równaniem:
CuSO4 + 2NaOH ⭢ Cu(OH)2⭣ + Na2SO4
lub w zapisie jonowym skróconym:
Cu2+ + 2OH– → Cu(OH)2
Dlaczego odczynnik Trommera należy przygotować bezpośrednio przed wykonaniem próby? Ponieważ powstały wodorotlenek miedzi(II) jest nietrwały – w ciągu kilkudziesięciu minut rozkłada się do czarnego CuO, a proces ten w sposób znaczący przyspiesza wysoka temperatura – jego przebieg może trwać wtedy od kilkunastu do kilkudziesięciu sekund:
Cu(OH)2 → CuO + H2O
Gdy już uzyskaliśmy w temperaturze pokojowej alkaliczną zawiesinę wodorotlenku miedzi(II), wprowadzamy do niej nasz aldehyd i energicznie wstrząsamy zawartością naczynia. Co się wówczas wydarzy? Popatrzmy:

Nie zaobserwowaliśmy objawów przebiegu reakcji chemicznej. Aby proces utleniania aldehydu mógł przebiec, konieczne jest ogrzanie mieszaniny substratów – dostarczona energia na sposób ciepła pozwoli przekroczyć energię aktywacji reakcji Trommera, o której pozytywnym wyniku świadczyć będzie zmiana barwy osadu z niebieskiej na ceglastoczerwoną:

Poniższy schemat ilustruje równanie przebiegającej reakcji chemicznej zapisane w formie jonowej skróconej:
R–CHO + 2Cu(OH)2 + OH– → R–COO– + Cu2O + 3H2O
Na schemacie tym R– jest oznaczeniem alifatycznego ugrupowania atomów lub atomu wodoru. W przypadku, gdy reagującym aldehydem jest CH3CHO, równanie reakcji będzie wyglądać następująco:
CH3CHO + 2Cu(OH)2 + OH– → CH3COO– + Cu2O + 3H2O
Zwróć uwagę, że produktem utleniania aldehydu w takich warunkach jest sól kwasu karboksylowego (obecny jest anion reszty kwasowej R–COO–, lub w przypadku utleniania acetaldehydu – anion octanowy CH3COO–). Dlaczego nie powstaje kwas karboksylowy? Ponieważ środowisko reakcji jest silnie zasadowe – pamiętamy, że odczynnik Trommera to przecież alkaliczna zawiesina wodorotlenku miedzi(II). Co by się wydarzyło, gdyby środowisko reakcji nie było dostatecznie zasadowe? Wówczas zaobserwowalibyśmy zmianę barwy osadu na kolor zielony…
Próba Trommera pozwala (między innymi) również odróżnić aldehyd od ketonu oraz alkoholu monohydroksylowego. Popatrzmy, co się wydarzy, jeśli zastosujemy keton, na przykład propanon (CH3–CO–CH3):

Obserwujemy zmianę barwy osadu z niebieskiej na czarną, czego przyczyną jest powstały w wyniku reakcji rozkładu wodorotlenku miedzi(II) CuO:
Cu(OH)2 → CuO + H2O
Pojawienie się czarnego osadu świadczy to o negatywnym wyniku próby Trommera. Analogiczne obserwacje zanotujemy również, jeśli użyty zostanie alkohol monohydroksylowy lub polihydroksylowy, ale zawierający grupy –OH NIEZWIĄZANE z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla:

Negatywny wynik próby Trommera uzyskamy również w przypadku zastosowania alkoholu polihydroksylowego, którego cząsteczki zawierają co najmniej dwie grupy –OH związane z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla. Tym razem za przykład posłuży nam gliceryna (propano-1,2,3-triol):

Popatrzmy, co się wówczas wydarzy:

Jak widzisz – w tym przypadku o negatywnym wyniku próby Trommera świadczy brak pojawienia się ceglastoczerwonego osadu po ogrzaniu. Roztwór pozostaje klarowny i ma zabarwienie szafirowe. Dzieje się tak, ponieważ związki kompleksowe powstałe w reakcji alkalicznej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II) z alkoholami polihydroksylowymi takimi jak gliceryna (zawierają co najmniej dwie grupy –OH związane z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla) są trwałe termicznie w wodnych roztworach w warunkach prowadzonego doświadczenia (temperatura niższa niż 100 oC, ciśnienie atmosferyczne).
No dobrze. Jak zatem wygląda próba Trommera w przypadku hydroksyaldehydów zawierających co najmniej dwie grupy –OH związane z sąsiadującymi atomami węgla, którymi są cukry proste – aldozy? Jako przykład takiego związku chemicznego może posłużyć D-glukoza. Co prawda w formie pierścieniowej (wzór Hawortha) związek ten nie ma grupy aldehydowej, jednak w wodnych roztworach istnieje (przejściowo) jej postać łańcuchowa, której wzór Fischera przedstawia rysunek:
Z uwagi na budowę cząsteczki D-glukozy, związek ten wobec odczynnika Trommera zachowuje się zarówno jak aldehyd (zawiera grupę –CHO) oraz jak alkohol polihydroksylowy, zawierający kilka grup –OH związanych z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla. Co zatem możemy zaobserwować? Popatrzmy na poniższy schemat doświadczenia:

Po wprowadzeniu D-glukozy (lub jej wodnego roztworu) do alkalicznej zawiesiny Cu(OH)2 i wstrząśnięciu zawartością probówki obserwujemy roztworzenie się osadu i powstanie szafirowego roztworu. Podczas ogrzewania takiej mieszaniny obserwujemy z kolei strącenie się ceglastoczerwonego osadu, którego pojawienie się świadczy o pozytywnym wyniku próby Trommera. Widoczna na ostatniej fotografii zawiesina Cu2O pojawiła się po niespełna 3 minutach od momentu rozpoczęcia ogrzewania (temperatura 80 oC) roztworu związku kompleksowego. Pewną ciekawostką jest fakt, że w przypadku cukrów prostych, ceglastoczerwony osad może pojawić się nawet bez uprzedniego ogrzewania, ponieważ szybkość reakcji zależy od stężenia aldozy. Zwróć uwagę, że roztwór związku kompleksowego glukozy z Cu(OH)2 jest zdecydowanie ciemniejszy, niż w przypadku gliceryny. Dzieje się tak, ponieważ pojawiły się w nim już pierwsze, silnie rozproszone w fazie wodnej kryształki Cu2O. Na poniższych fotografiach możesz dostrzec jak to wygląda w praktyce, gdy zawartość probówki nie byłaby w ogóle ogrzewana, a proces przebiegał w temperaturze 22 oC:

Taki eksperyment pozwala uzmysłowić jak bardzo podwyższona temperatura wpływa na szybkość reakcji chemicznej! Zwróć również uwagę na to, że widoczna po 10 godzinach zawartość probówki przedstawia nie tylko zgromadzony na jej dnie osad Cu2O – znajdujący się nad nim roztwór ma kolor ceglastoczerwony! Dlaczego? Otóż znajdują się w nim bardzo drobne, wręcz mikroskopijnych rozmiarów, silnie rozproszone kryształki tlenku miedzi(I), które nie zdążyły opaść na dno naczynia. Faza wodna sprawia wówczas wrażenie barwnego roztworu właściwego, ale w praktyce jest to zawiesina…
No dobrze – pójdźmy o krok dalej. Wiesz już, że ketony dają negatywny wynik próby Trommera, a zatem czy również zawierające co najmniej dwie grupy –OH związane z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla hydroksyketony zachowają się analogicznie? Przeanalizujmy budowę cząsteczki cukru prostego należącego do tzw. ketoz – D-fruktozy. Podobnie jak glukoza, związek ten występuje w formie pierścieniowej, jednak w wodnych roztworach pojawia się przejściowa forma łańcuchowa D-fruktozy:

Związek ten, pomimo obecności w jego cząsteczce grupy ketonowej, daje pozytywny wynik próby Trommera. Jak to możliwe? Sekretem jest obecność grupy –OH związanej z atomem węgla, który połączony jest z grupą karbonylową:

W środowisku ZASADOWYM, w jakim prowadzi się próbę Trommera następuje izomeryzacja ketoz do odpowiednich aldoz. W przypadku D-fruktozy proces ten obrazuje poniższy schemat:

Ponieważ produktami izomeryzacji są aldozy, sam przebieg próby Trommera jest dokładnie taki sam jak w przypadku opisanych wcześniej hydroksyaldehydów.
Zastanówmy się jeszcze, czy również dwucukry mogą dać pozytywny wynik próby Trommera. Tutaj sprawa jest nieco bardziej złożona. Przeanalizujmy budowę cząsteczki maltozy – disacharydu zbudowanego z dwóch reszt α-D-glukozy:

W cząsteczce maltozy obecne są dwa anomeryczne atomy węgla, które na powyższym rysunku zaznaczone zostały gwiazdkami. Zwróć uwagę, że gwiazdką w kolorze czerwonym oznaczony został atom węgla zablokowany wiązaniem glikozydowym, natomiast gwiazdką w kolorze zielonym oznaczono atom węgla, który takim wiązaniem zablokowany nie jest. W efekcie, w tym miejscu mamy możliwość otwarcia pierścienia piranozowego, co pozwoli utworzyć grupę aldehydową. Maltoza w próbie Trommera zachowa się zatem dokładnie tak samo jak aldoza. O takich disacharydach mówimy, że mają ugrupowanie hemiacetalowe.
Zapamiętaj: cukry, które dają POZYTYWNY wynik w próbie Trommera nazywamy cukrami REDUKUJĄCYMI.
Czy istnieją zatem disacharydy, które nie wykazują właściwości redukujących w próbie Trommera? Naturalnie – na przykład sacharoza. Choć jej cząsteczka zbudowana jest z reszty cząsteczki glukozy (aldoza) oraz reszty cząsteczki fruktozy (ketoza), to dwucukier ten nie jest cukrem redukującym. Dlaczego? Przeanalizujmy budowę cząsteczki sacharozy:

Kolorem czerwonym zaznaczone zostały anomeryczne atomy węgla reszt monosacharydów budujących cząsteczkę sacharozy. Atomy te są zablokowane wiązaniem glikozydowym, co w efekcie uniemożliwia powstanie grupy aldehydowej… W konsekwencji, sacharoza w próbie Trommera zachowa się dokładnie tak samo jak alkohol polihydroksylowy zawierający grupy –OH związane z sąsiadującymi ze sobą atomami węgla. O takich cukrach mówimy, że są acetalami.
Wymienione dwa disacharydy należą do związków chemicznych zwanych glikozydami, w których cząsteczkach aglikon stanowi reszta monosacharydu. W przypadku, gdy aglikon stanowić będzie reszta związku chemicznego, który nie jest cukrem, glikozyd taki nie będzie dawał pozytywnego wyniku próby Trommera.
Na koniec zapraszam Cię do zmierzenia się z kilkoma zadaniami związanymi z próbą Trommera: ZADANIA.
Spodobał Ci się ten artykuł? Polub mój fanpage na Facebooku oraz na Instagramie, aby nie ominęły Cię żadne nowości.
© dr inż. Rafał Szczypiński, wszelkie prawa zastrzeżone